Το Αγιοφάραγγο είναι ένα μικρό φαράγγι νότια από τα Μάταλα και δυτικά από τους Καλούς Λιμένες στο Νομό Ηρακλείου. Το όνομά του οφείλεται στο ότι χρησιμοποιήθηκε από πολλούς ερημίτες που ασκήτευσαν εδώ λόγω της απομόνωσης που προσφέρει από τις κατοικημένες περιοχές της Κρήτης.
Στην αρχή το φαράγγι είναι ομαλό και έπειτα απότομο.Παντού υπάρχουν σπηλιές, όπου έμεναν από την βυζαντινή εποχή ασκητές μέχρι τον 20ο αιώνα.Άλλα από αυτά τα σπήλαια είναι προσβάσιμα και επισκέψιμα και άλλα απρόσιτα σε απόκρημνους βράχους.Στην αρχή του φαραγγιού βρίσκεται ο σπηλαιώδης ναός της Αγίας Κυριακής και 250 περίπου μέτρα πριν την θάλασσα ο ναός του Αγίου Αντωνίου.Το Αγιοφάραγγο θεωρείται ιερός τόπος από την αρχαιότητα. Κοντά στο ναό της Αγίας Κυριακής υπήρχε ιερό του Ασκληπιού και νότια του Αγίου Αντωνίου θολωτός Μινωικός τάφος.
Θρύλοι και παραδόσεις θέλουν το Αγιοφάραγγο κέντρο του ασκητισμού στο νησί. Ο πρώτος γνωστός ασκητής ήταν ο Όσιος Kοσμάς ο Eρημίτης. Στις σπηλιές έζησαν σε απίστευτη στέρηση και προσευχή οι άνθρωποι αυτοί για τους οποίους διατηρούνται διάφοροι θρύλοι. Λέγεται πως έτρωγαν μόνο ρίζες και χόρτα, πως τα ρούχα έλιωναν επάνω τους και πως οι μοναχικές ελιές που υπάρχουν στους βράχους αντιστοιχούν στις ψυχές των ασκητών που «κοιμήθηκαν» εκεί…
Mετά από 10 λεπτά περπατήματος βρίσκεται η εκκλησία του Aγίου Aντωνίου, κτισμένη με πωρόλιθο τον 14ο αιώνα. Θεωρείται από την παράδοση ως καθολικό μοναστηριού και αργότερα ως κέντρο του ερημιτισμού της περιοχής. Το ιερό της είναι τμήμα μικρού σπηλαίου και δίπλα υπάρχει το κελί των τελευταίων ασκητών. Παλαιότερα υπήρχαν τοιχογραφίες οι οποίες δεν έχουν διασωθεί. Η εκκλησία του Αγίου Αντωνίου πιστεύεται ότι έχει ανακαινιστεί τρεις φορές για να πάρει τη σημερινή της μορφή. Κατ’ αρχήν ήταν ένα μικρό εκκλησάκι σε μια μικρή σπηλιά μέσα στο βράχο αλλά καθώς περνούσαν τα χρόνια και μεγάλωνε ο αριθμός των ασκητών χρειαζόταν μεγαλύτερη εκκλησιά γι’ αυτό και την μεγάλωσαν. Για τρίτη και τελευταία φορά ανακαινίστηκε ή μεγάλωσε κατά τον 14ο ή 15ο αιώνα και έτσι διατηρείται μέχρι σήμερα. Είναι αρίστης τεχνικής αρχιτεκτονικής και είχε τοιχογραφηθεί αλλά λόγω του ότι βρίσκεται κοντά στην θάλασσα οι τοιχογραφίες καταστράφηκαν.
Λίγο πιο κάτω από το ναό, στην αριστερή πλευρά του φαραγγιού, βρίσκεται ένα μεγάλο σπήλαιο που ονομάζεται Γουμενόσπηλιος, δηλαδή το σπήλαιο του ηγουμένου. Η είσοδός του είναι χαμηλή και μέσα φωτίζεται από μια τρύπα στην οροφή. Από την αρχαιότητα λένε πως ήταν τόπος λατρείας, όμως για τους ασκητές ήταν τόπος συνάντησης. Κάθε Aνάσταση κάθονταν στις 300 πέτρες που υπήρχαν γύρω. Aν κάποια πέτρα έμενε κενή καταλάβαιναν πως εκείνος που καθόταν εκεί τον προηγούμενο χρόνο, είχε κοιμηθεί. Στο Αγιοφάραγγο αναπτύχθηκε πολύ ο χριστιανικός μοναχισμός. Η μορφολογία του εδάφους και οι κλιματολογικές συνθήκες του, με την αποστολική παράδοση της Εκκλησίας των Γορτυνίων της Κρήτης, τα έκαναν ιδανικό τόπο άνθησης του ασκητισμού. Η περιοχή αυτή, μακριά από πόλεις και χωριά, γεμάτη με σπήλαια, φαράγγια και απόμερα μέρη, ήταν ιδανικός τόπος για ασκητές και ερημίτες.θ’ ότι Η κορωνίδα των πνευματικών αγώνων των μοναχών στο Αγιοφάραγγο, ήταν η νοερά προσευχή και η νηπτική εργασία, βαθύ είδος εσωτερικής προσευχής που καλλιεργούσαν οι ερημίτες, με τα τρία στάδια που περιγράφονται στη φιλοκαλική ασκητική γραμματεία των Πατέρων της ερήμου, δηλ. την κάθαρση, το φωτισμό και τη θέωση. δεν υπάρχει εκεί κοντά καμιά πηγή. Η γραπτή πηγή από την οποία μαθαίνουμε για την υψηλή πνευματική ζωή που καλλιεργούσαν οι ερημίτες του Αγιοφάραγγου, είναι το «Νέο Εκλόγιο». Από αυτό πληροφορούμαστε, ότι ο Όσιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης (1255-1347 μ.Χ), ο οποίος αποβιβάστηκε στους Καλούς Λιμένες και στη συνέχεια πήγε στο Αγιοφάραγγο, βρήκε εκεί τον Όσιο Αρσένιο τον Αγιοφαραγγίτη, πού του δίδαξε τα περί της νήψεως και ιδιαίτερα τα περί της εν λόγω νοεράς προσευχής. Στην συνέχεια ο Όσιος Γρηγόριος αναχώρησε από την Κρήτη μαζί με τον μαθητή του Όσιο Γεράσιμο τον Ευβοέα, πήγε στο Άγιον Όρος, όπου εκεί μετέφερε και δίδαξε αυτή την ησυχαστική και νηπτική εργασία.
Στην αρχή το φαράγγι είναι ομαλό και έπειτα απότομο.Παντού υπάρχουν σπηλιές, όπου έμεναν από
Θρύλοι και παραδόσεις θέλουν το Αγιοφάραγγο κέντρο του ασκητισμού στο νησί. Ο πρώτος γνωστός ασκητής ήταν ο Όσιος Kοσμάς ο Eρημίτης. Στις σπηλιές έζησαν σε απίστευτη στέρηση και προσευχή οι άνθρωποι αυτοί για τους οποίους διατηρούνται διάφοροι θρύλοι. Λέγεται πως έτρωγαν μόνο ρίζες και χόρτα, πως τα ρούχα έλιωναν επάνω τους και πως οι μοναχικές ελιές που υπάρχουν στους βράχους αντιστοιχούν στις ψυχές των ασκητών που «κοιμήθηκαν» εκεί…
Mετά από 10 λεπτά περπατήματος βρίσκεται η εκκλησία του Aγίου Aντωνίου, κτισμένη με πωρόλιθο τον 14ο αιώνα. Θεωρείται από την παράδοση ως καθολικό μοναστηριού και αργότερα ως κέντρο του ερημιτισμού της περιοχής. Το ιερό της είναι τμήμα μικρού σπηλαίου και δίπλα υπάρχει το κελί των τελευταίων ασκητών. Παλαιότερα υπήρχαν τοιχογραφίες οι οποίες δεν έχουν διασωθεί.
Η εκκλησία του Αγίου Αντωνίου πιστεύεται ότι έχει ανακαινιστεί τρεις φορές για να πάρει τη σημερινή της μορφή. Κατ’ αρχήν ήταν ένα μικρό εκκλησάκι σε μια μικρή σπηλιά μέσα στο βράχο αλλά καθώς περνούσαν τα χρόνια και μεγάλωνε ο αριθμός των ασκητών χρειαζόταν μεγαλύτερη εκκλησιά γι’ αυτό και την μεγάλωσαν. Για τρίτη και τελευταία φορά ανακαινίστηκε ή μεγάλωσε κατά τον 14ο ή 15ο αιώνα και έτσι διατηρείται μέχρι σήμερα. Είναι αρίστης τεχνικής αρχιτεκτονικής και είχε τοιχογραφηθεί αλλά λόγω του ότι βρίσκεται κοντά στην θάλασσα οι τοιχογραφίες καταστράφηκαν.
Λίγο πιο κάτω από το ναό, στην αριστερή πλευρά του φαραγγιού, βρίσκεται ένα μεγάλο σπήλαιο που ονομάζεται Γουμενόσπηλιος, δηλαδή το σπήλαιο του ηγουμένου. Η είσοδός του είναι χαμηλή και μέσα φωτίζεται από μια τρύπα στην οροφή. Από την αρχαιότητα λένε πως ήταν τόπος λατρείας, όμως για τους ασκητές ήταν τόπος συνάντησης. Κάθε Aνάσταση κάθονταν στις 300 πέτρες που υπήρχαν γύρω. Aν κάποια πέτρα έμενε κενή καταλάβαιναν πως εκείνος που καθόταν εκεί τον προηγούμενο χρόνο, είχε κοιμηθεί.
Στο Αγιοφάραγγο αναπτύχθηκε πολύ ο χριστιανικός μοναχισμός. Η μορφολογία του εδάφους και οι κλιματολογικές συνθήκες του, με την αποστολική παράδοση της Εκκλησίας των Γορτυνίων της Κρήτης, τα έκαναν ιδανικό τόπο άνθησης του ασκητισμού. Η περιοχή αυτή, μακριά από πόλεις και χωριά, γεμάτη με σπήλαια, φαράγγια και απόμερα μέρη, ήταν ιδανικός τόπος για ασκητές και ερημίτες.θ’ ότι
Η κορωνίδα των πνευματικών αγώνων των μοναχών στο Αγιοφάραγγο, ήταν η νοερά προσευχή και η νηπτική εργασία, βαθύ είδος εσωτερικής προσευχής που καλλιεργούσαν οι ερημίτες, με τα τρία στάδια που περιγράφονται στη φιλοκαλική ασκητική γραμματεία των Πατέρων της ερήμου, δηλ. την κάθαρση, το φωτισμό και τη θέωση. δεν υπάρχει εκεί κοντά καμιά πηγή.
Η γραπτή πηγή από την οποία μαθαίνουμε για την υψηλή πνευματική ζωή που καλλιεργούσαν οι ερημίτες του Αγιοφάραγγου, είναι το «Νέο Εκλόγιο». Από αυτό πληροφορούμαστε, ότι ο Όσιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης (1255-1347 μ.Χ), ο οποίος αποβιβάστηκε στους Καλούς Λιμένες και στη συνέχεια πήγε στο Αγιοφάραγγο, βρήκε εκεί τον Όσιο Αρσένιο τον Αγιοφαραγγίτη, πού του δίδαξε τα περί της νήψεως και ιδιαίτερα τα περί της εν λόγω νοεράς προσευχής.
Στην συνέχεια ο Όσιος Γρηγόριος αναχώρησε από την Κρήτη μαζί με τον μαθητή του Όσιο Γεράσιμο τον Ευβοέα, πήγε στο Άγιον Όρος, όπου εκεί μετέφερε και δίδαξε αυτή την ησυχαστική και νηπτική εργασία.
http://www.imga.gr/odigitria.html
http://candia.wordpress.com/photos/agiofarago2009/
Έφη Στ.